previous down next
line

stad en ommelanden - page 8

OLDAMBT

Het Oldambt is een landstreek tussen de oude Ommelanden en Westerwolde. Het bestaat uit drie gebieden die samengevoegd zijn: Klei-Oldambt, Wold-Oldambt en een deel van het tot Nederland behorende Reiderland (met uitzondering van de Punt van Reide). Het omvat de huidige gemeenten Reiderland, Scheemda, Menterwolde, Winschoten en het zuidoostelijke deel van de gemeente Delfzijl. Oorspronkelijk werden ook het grondgebied van de gemeenten Veendam en Pekela tot het Oldambt gerekend, maar tegenwoordig wordt dit gebied onder de Veenkoloniën gerekend. Het Oldambt is van oorsprong een landbouwgemeenschap en kent een roerige geschiedenis.

Tot ver in de middeleeuwen maakte het Oldambt deel uit van Fivelingo. Deels is dit te zien in de samenstelling van het dekanaat Farmsum, dat behalve het gehele Oldambt ook gebieden rondom Appingedam omvatte. De Frankische gouw was bestuurlijk onderverdeeld in ambten, waarvan het Oldambt er één was. De vroegst bekende (Friese) benaming van het gebied is Alda Ombechte, hetgeen op de rand van het zegelwapen van het Wold-Oldambt staat (vanaf 1347 in gebruik). Dat het Oldambt ('het Oude Ambt') als eerste van de gebieden in het noorden van (het huidige) Nederland onder Frankisch bestuur zou hebben gevallen en vandaar de naam oude ambt hebben gekregen is een andere visie. Het Oldambt maakte sinds de middeleeuwen deel uit van het bisdom Munster, zowel in wereldlijke als in geestelijke zin en werd daarin plaatselijk bestuurd door de Ripperda's in Farmsum, die het dekanaatsambt bezaten. Daarnaast werd het Wold-Oldambt bestuurd door de Gockinga's in Zuidbroek en de Houwerda's in Termunten. Het plaatselijk bestuur in een kerspel werd geregeld door middel van een rechtsommegang (dingspel) en de functie van de hoofdelingen.
Het gewest bestond voornamelijk uit graslanden, wolden (veengebieden) en kwelders. Het Oldambt was toen verdeeld in twee delen:

Het Wold-Oldambt (Zuid-Oldambt) met de kerspelen: Meeden, Noordbroek, Zuidbroek (met de achterliggende gebieden van Muntendam en de veengebieden), Scheemda, Eexta, Midwolda, Oostwold, Finsterwolde en Oost-Finsterwolde.

Het Klei-Oldambt (Noord-Oldambt) met de kerspelen: Termunten, Klein-Termunten, Wagenborgen en Borgsweer.

De grens tussen Reiderland en het Oldambt werd gevormd door de Tjamme. De tegenwoordig tot het Oldambt gerekende plaatsen Winschoten, Beerta, Westerlee en Heiligerlee behoorden van oudsher niet tot het Oldambt. De kuststreek werd voornamelijk bewoond door Friezen en de wolden door Saksen. Beide groepen vermengden zich in een vroeg stadium en de overheersende taal werd al spoedig het Gronings. Het gebied hoorde bij het Friesland tussen Eems en Lauwers (de latere Groningse Ommelanden). De stad Groningen wist het gebied te veroveren door de Gockinga's uit Zuidbroek en de Houwerda's uit Termunten te verdrijven in 1438. Beide onderdelen van het Oldambt vervielen op slinkse wijze in Groningse handen en mede achtervolgd door deze feiten bleven de Oldambtsters strijden om hun vrijheid en onafhankelijkheid (van Groningen), onder meer in 1647. De strijd mocht niet baten en de Oldambtsters bleven de achtergestelde positie ten opzichte van Fivelgo en Hunsingo houden. Door de overheersende positie van de Stad ontwikkelden zich in het Oldambt, anders dan in Fivelingo, Hunsingo en het Westerkwartier, ook geen jonkergeslachten. In het Oldambt hebben daarom ook nooit borgen gestaan met heerlijke rechten.

De toenmalige hoofdplaats van het Oldambt was Midwolda. Het wapen van het Oldambt is de directe voorloper van die van de voormalige gemeente Midwolda. De afgebeelde vergrootte kruiskerk van Midwolda diende als plaats voor bestuur en rechtspraak. Zo werd hier het Oldambtster landrecht in 1471 opgetekend. Andere rechtsplaatsen waren Zuidbroek, Finsterwolde in het Wold-Oldambt en Oterdum (later vervangen door Termunten) in het Klei-Oldambt.

Op 23 mei 1568 trokken de Spaanse troepen het Oldambt binnen. Ze werden opgesteld bij het klooster van Heiligerlee. Deze werden opgewacht door het Staatse leger, die de troepen vervolgens het veen in dreven. Deze gebeurtenis wordt gezien als het begin van de Tachtigjarige oorlog.
Rond 1800 hadden de (inmiddels ontgonnen veengebieden en) weilanden plaatsgemaakt voor akkers. Dit gebeurde enerzijds omdat de er verschillende veepesten uitbraken en het vee dus niet meer kon grazen, anderzijds werden de landbouwkundige technieken en de opbrengsten belangrijk verbeterd. Nu kent men in het Oldambt overwegend bouwland. De introductie van de aardappel in de kleigebieden zorgde voor een grote toename van de rijkdom van de landbouwers. Door de verbetering van de levensomstandigheden voor boerenarbeiders nam de kindersterfte af, de levensverwachting toe en de arbeidersgezinnen steeds groter. Door het grote overschot aan arbeidskrachten en de sterk gestegen welvaart veranderde het karakter van het Oldambt en kwam er een enorm verschil tussen rijk en arm. Door het te grote standsverschil ontstonden wrijvingen tussen boeren en hun arbeiders. De rijkdom van de landbouwers kan men tegenwoordig nog steeds zien aan de kapitale boerderijen in dit gebied. Ook is de communistische partij in de gemeente Reiderland een van de overblijfselen van deze ongelijkheid, al had deze partij in het Oldambt haar grootste aanhang met name in deze gemeente. De rest van het Oldambt was overwegend socialistisch gebied, waarbij de SDAP en later PvdA de boventoon voerde. De bevolking was tot ver in de twintigste eeuw werkzaam in de landbouw, al hebben de aardappelmeel- en strokartonindustrie eveneens een belangrijke rol gespeeld.
De periode na de Duitse bezetting in 1940 kende weinig opleving al waren er vormen van verzet tegen de bezetter. De bevrijding van het Oldambt in 1945 werd uitgevoerd door Canadese en Poolse militairen.



Bekijk de volgende kerken:

Finsterwolde

line

Kielwindeweer

De kerk is in 1755 door de stad Groningen gesticht. De preekstoel is in 1756 gemaakt door Jan Bitter. In het oostelijke deel van de kerk bevindt zich een loos orgelfront. Op de windvaan staat het wapen van de stad Groningen.

Midwolda

Scheemda

kerk uit begin 15 de eeuw, gewijd aan sint Petrus. Toren in 1805 gebouwd door M. Wallis.

Termunten

Valid HTML 4.01 Transitional


line
previous top next